نقطه عطفی در تعاملات تهران و پکن / مشارکت جامع راهبردی ایران- چین و  ابتکارات جهانی و منطقه‌ای

باقر محسنی، پژوهشگر مسائل بین الملل: به ویژه آنکه این سفر در زمانی انجام گرفت که پکن بیش از هر زمان دیگری به صورت مرکز تعاملات جهانی در آمده است و با شکیبایی در پی جامه ی عمل پوشاندن به ابتکاراتی است که پیش از این تحت مفاهیمی چون، حکمرانی جهانی، توسعه جهانی، امنیت جهانی و تمدن جهانی مطرح کرده است و در این راستا از مرزهای مفهوم سازی و هنجار سازی عبور و در پی ترویج و مقبول سازی هنجارهایی است که می توان آن را در چارچوب رویکرد « رئالیسم اخلاقگرا» در سطح نظام بین الملل طبقه بندی و درک نمود. لیکن باید اذعان نمود که همزمان با پر رنگ شدن نقش چین در عرصه جهانی، به عنوان یک بازیگر شاخص و پایبند به اصول رفتاری خود، دنیای غرب در بازار مکاره ای از بحث ها و جدلها گرفتار آمده است و در ارتباط با بسیاری از مسائل و موضوعات بین المللی، اعم از تنش در ناتو، جنگ­های تعرفه ای، نظم جهانی و دخالت آمریکا در امور داخلی کشورهای اروپایی و ... در تلاطمات خود ساخته دست و پا می زنند.

درست در زمانی که بسیاری از رهبران غربی توجه خود را به جنگ اوکراین و بسامدهای ناشی از آن معطوف کرده بودند، به ناگهان حیران از عملکردهای کاخ سفید در همراهی با رژیم صهیونیستی در تجاوز به ایران، در آشکار و نهان، حماقت این کشور در برافروختن آتش جنگ در منطقه را مورد سرزنش قرار دادند و همزمان خود مورد طعن و واکنش های غیرقابل انتظاری از سوی کاخ سفید قرار گرفتند. با این وجود، پکن همچنان صبورانه بیش از هر زمان دیگری پذیرای مقامات بلندپایه جهانی است و با اعتماد به نفسی قابل تحسین می کوشد وجهه­ای از «دیپلماسی پویا» با «ماهیت چینی» در عرصه بین المللی را به منصه نمایش بگذارد که این همه، فاصله معناداری با دیپلماسی آمریکایی دارد.

اهمیت این مهم زمانی بیشتر نمایانگر می شود که به رغم تمام بلوف ها و تهدیدات واشنگتن، پکن پیروزمندانه آوردگاه جنگ تجاری با ترامپ را پشت سرنهاده و قطعنامه ضد ایرانی در باره تنگه هرمز را که با حمایت آمریکا از سوی بحرین پیشنهاد شد، در شورای امنیت سازمان ملل وتو کرده و طرح چهار ماده ای خود برای فرونشاندن چالش هایی که نه تنها غرب آسیا بلکه سراسر جهان را از خویش متاثر ساخته، ارائه نموده است. از این منظر است که دکتر عراقچی، وزیر امور خارجه در ملاقات با وانگ ایی وزیر امور خارجه چین در 16 اردیبهشت ماه در پکن ضمن اشاره به «مشارکت جامع راهبردی ایران و چین»، تاکید کرد که «چین در سویه درست تاریخ قرار گرفته است».

واقعیت آن است که قدرتی که بیش از چهار دهه در عرصه بین الملل، اولویت را به مزیت های ژئواکونومیکی داده است، اینک خود را ناگزیر از توجه بیشتر به مزیت­های ژئوپولتیک می یابد. ضمن آنکه باید پذیرفت، در عرصه جهان فعلی فاصله اقتصاد و سیاست بیش از هر زمان دیگری کاهش یافته و این دو در هم­تنیدگی­های فزاینده­ای داشته­اند، چنانکه تجاوز رژیم صهیونیستی و آمریکا به ایران، تمامی کشورهای جهان را هم در بعد اقتصادی و هم در عرصه سیاسی، متاثر ساخت. از این روی، حفظ اقتصاد و جایگاه چین امروز، مستلزم توجه ویژه به تمامی مولفه های حفظ و بسط قدرت در عرصه جهانی است. این الزام می تواند از ارائه مفاهیم نو در سطح جهانی آغاز گردد، لیکن در عمل ناگزیر از حضوری پررنگ در تمام مولفه های قدرت ساز در سطح نظام بین الملل، به ویژه به منظور جلوگیری از بازتکرار رفتار قدرت­مآبانه و سلطه­طلبانه آمریکا است. در همین چارچوب، طرح چهار ماده­ای شی جین پینگ، ریاست جمهوری چین که طی سفر شیخ خالد بن محمد بن زاید آل نهیان ولیعهد ابوظبی با هدف ارتقای صلح و ثبات در غرب آسیا ارائه گردید، انعکاس وسیعی در سطح جهانی پیدا نمود و وزیر خارجه ایران نیز در سفر اخیر تصریح کرد: «دو طرف برآن شدند تا این پیشنهاد چهارماده ای را مورد مداقه و ابعاد آن را مورد بررسی جدی قرار دهند». پیشنهاد چهار ماده‌ای شی، به واقع پیوندی عمیق با اصول و ابتکاراتی دارد که پیش از این با پسوند جهانی از سوی او طرح گردید و در سطحی وسیع مورد توجه جهانیان قرار گرفت.

 بی شک در میان چهار ابتکاری که از سوی شی طرح گردیده اند «امنیت جهانی» نخستین پایه حرکت است. شیوه توسعه چین با محور قرار دادن «حفظ امنیت» در داخل آغاز گردید و طبیعی است برای کشوری که شریک نخست تجاری بیش از 136 کشور جهان به شمار می رود، هرگونه ناامنی به ویژه آن گاه که از سوی هژمونی سلطه طلب ایجاد گردد، حساسیت برانگیز و تهدیدزا برای منافع ملی تلقی می­گردد. از این روی پکن همواره تاکید دارد که «نوسازی و توسعه بدون محیط صلح آمیز و با ثبات امکانپذیر نیست» و در این راستا شی جین پینگ تاکید دارد که « امنیت مشترک در سایه همکاری جامع ممکن می گردد» و چین «گفتگو به جای تقابل، مشارکت به جای ائتلاف و همکاری بر مبنای برد- برد را به جای همکاری با حاصل جمع صفر» پیشنهاد و سرلوحه کنش خود قرار می­هد. از این روی در طرح شی جین پینگ در ارتباط با بحرانی که با تجاوز آمریکا و رژیم اسرائیل به ایران آغاز شد «همزیستی مسالمت‌آمیز» جایگاه نخستین را به خود اختصاص داده است، تا در سایه باور به امکان «همزیستی» در منطقه بتوان یک معماری امنیتی «مشترک، جامع، مشارکتی و پایدار» با هدف بسترسازی لازم برای تعاملات منطقه ای برساخت. طبیعی است که این ابتکار، بدون احترام کامل کشورهای منطقه به «حاکمیت ملی» یکدیگر و به کنار نهادن تعارضات و ادعاهای واهی ارضی- که  فاقد هرگونه پشتوانه تاریخی در خلیج فارس است- ممکن نخواهد شد.

سومین محور مورد تاکید رئیس جمهور چین «حاکمیت حقوق بین‌الملل» رعایت قوانین بین‌المللی و رد یکجانبه‌گرایی و سیاست سلطه­گرایانه است. پکن به روشنی اعلام کرده است که «رویکرد به قوانین بین المللی نباید به گونه ای باشد که برخی کشورها بتوانند قوانین خود را به دیگران تحمیل کنند و تلاش نمایند دیگران را به کنواسیون­هایی که خود به آن نپیوسته اند، محدود سازند. قدرت هژمون طلب – آمریکا – می کوشد استانداردهای دوگانه را ترویج دهد که صرفاً در خدمت منافع خود و تعداد کمی از کشورها قرار دارد.» چین متعهد به حفظ صلح در مدیریت بحران بین المللی است. «چین در ارتباط با مسائل غرب آسیا، شبه جزیره کره و اوکراین، نقش سازنده ایفا کرده و تلاش های زیادی برای آرام کردن اوضاع و تسهیل آشتی سیاسی انجام داده است» بر این اساس می توان طرح چهار ماده شی جین پینگ را در ادامه روند پیش گفته دانست. از این روی هر چند پکن تاکید دارد که «تنظیم قوانین بین المللی به معنای اختراع مجدد چرخ نیست و نباید تمام قوانین موجود را واژگون کرد، اما کشورها باید از اهداف و اصول منشور ملل متحد، پیروی کنند و قوانین خود را تکمیل کنند تا نظم بین المللی عادلانه تر و منصفانه تر شود.» ضمن آنکه باید توجه داشت که چین تقریباً به تمامی سازمان­ها جهانی و بین دولتی پیوسته و به بیش از پانصد کنوانسیون بین المللی ملحق شده است.

با توجه به آنچه گفته آمد، چهارمین محور طرح شده از سوی رئیس جمهور چین «به هم­پیوستگی توسعه و امنیت» است تا شرایط برای رشد و ثبات آماده و در عین حال امکان به اشتراک گذاشتن فرصت‌های ایجاد شده در سایه نوسازی چین برای دیگر کشورها فراهم گردد. در این راستا باید توجه داشت که در حال حاضر چین با بیش از 50 کشور جهان سازوکار دفاعی و امنیتی دارد و از سال 2002 حدود 300 رزمایش مشترک با بیش از 60 کشور جهان برقرار کرده است.

***

 همچنان که دکتر عراقچی، وزیر امور خارجه در مصاحبه خود در پکن اعلام داشت و طرف چینی او نیز بر این مهم تاکید ورزید« ایران قبل از جنگ با ایران بعد از جنگ کاملاً متفاوت است» همچنانکه ساختار و مولفه های نظام تک قطبی با نظام چند قطبی تفاوتهای بنیادین دارد و حماسه مقاومت مردم دلیر ایران در مقابل تجاوز امریکا و اسرائیل مهر تاییدی است، بر پایان یکجانبه گرایی در سطح جهانی، از این روی ابتکار چهار ماده ای شی جین پینگ در خصوص صلح و ثبات در منطقه می تواند بستر مناسبی برای ایجاد نظم جدید در غرب آسیا فراهم آورد بدانسان که با دو مولفه ایران پس از جنگ سوم تحمیلی و نظام چند قطبی جهانی هماهنگی وجود داشته باشد که این همه، بررسی همه جانبه طرح چهار ماده ای شی جین پینگ را اهمیتی مضاعف بخشیده است.